فضیلت اخلاقی به نام «انتظار»
یکی از وظایف ما تلاش برای کسب فضیلتهای اخلاقی است که به ما یک نوع پایداری شخصیتی میدهد. یکی از فضایل اخلاقی که در ابعاد فردی و اجتماعی، میتواند به ما قوه پایداری دینی، ایمانی و اخلاقی دهد، بحث انتظار است. وقتی انسان در برابر یک ابهام یا یک مشکل قرار بگیرد و خودش تلاش کند، اما به نتیجه لازم و کافی نرسد، منتظر استمداد و امدادی از طرف دیگران یا زمینه آسمانی میشود. در دوران غیبت و فقدان امام زمان(عج) نیز میبایست در کنار تمام فضیلتهای اخلاقی، یک فضیلت اخلاقی به نام انتظار را در خود ایجاد و تقویت کنیم. مبنای این فضیلت اخلاقی، چند فضیلت اخلاقی دیگر، از جمله مثبتاندیشی است. در دوران غیبت امام زمان علیهالصلاهوالسلام، به خاطر التهابات مختلفی که وجود دارد، گاهی نگاه بدبینانه در ما ایجاد میشود و ممکن است ناامیدی و شک به ما تهاجم آورد. هنگام ابتلا به این حملات، برای دفاع از خودمان لازم است تحت لوای مباحث اخلاقی به سنگر انتظار پناه بریم.
ما یکسری حصنها و قلعهها برای محافظت خود داریم که قلعه توحید یکی از آنهاست. در روایت آمده: «کلمه لاالهالاالله حصنی».(۱) یکی از دیگر از قلعهها، ولایت است. ولایت امیرالمؤمنین و سایر اهلبیت علیهمالسلام برای ما قلعههای مستحکمی هستند که امکان حفاظت از خود و تهاجم به دشمن را به ما میدهد. لذا فرمودند: «ولایه علیابنابیطالب حصنی فمن دخل حصنی امن من عذابی».(۲)
پس اولین نکته در بحث انتظار، روشنبینی و مثبتاندیشی نسبت به آینده خود و مکتبمان و آینده بشریت است. کسانی که حس ناامیدی بر آنها غلبه کرده و نسبت به آینده تاریکبین شوند، نمیتوانند انسانهای منتظر باشند. انسان منتظر، انسانی است که جریان هستی را حکمیانه میبیند و با مثبتاندیشی و حسنظن به خود و جریان تاریخ، در کوره راههای مشکلات، با استقامت، صبر و عزتخواهی به سمت یک آینده روشن حرکت میکند و دیگران را هم به یک آینده روشن فرامیخواند.
انتظار، اندیشهای بینالادیانی
بحث انتظار فقط ویژه مکتب تشیع نیست، بلکه اندیشه نجات و انتظار، یک اندیشه بینالادیانی است و در فرهنگ مسیحیت، زرتشتی، یهود، اهلسنت و حتی در بودیسم نیز فرهنگ انتظار منجی وجود دارد. البته امتیاز مکتبی ما نسبت به آنها این است که ما کاملترین نوع انتظار را داریم. ما منجی داریم که اسم، شناسنامه، صفات و آیندهای که برای ما ترسیم میکند، مشخص و معلوم است.
عبور از فرهنگ ابتذال با تمسک به انتظار
در برابر فرهنگ انتظار، مقولهای به نام فرهنگ ابتذال وجود دارد. مقام معظم رهبری تعبیری دارند که تا قبل از ظهور امام عصر علیهالصلاه و السلام، بشریت در یک دالان تاریکی حرکت میکند. به طور کلی، ابتذالات مختلفی بشریت را آزار میدهد، همچون ابتذالهای اخلاقی، اقتصادی، اعتقادی و… . یکی از التهاباتی که در فضای آخرالزمانی ایجاد میشود، تکثر فرقههای انحرافی است. در بعضی کتب و آمارها آمده که امروز بیش از ۳ هزار فرقه انحرافی فعال وجود دارد. حال، انسان منتظر آخرالزمانی، باید با سلامت از فرهنگ ابتذال عبور کند و با تمسک به فرهنگ انتظار و اماممنتظر، خویش را از این شرایط عبور دهد و تا رسیدن به قلههای ظهور، این حالت را دست به دست کند، تا انشاءا… شاهد ظهور و حضور امام عصر علیهالصلاه و السلام باشد.
اگر خود را در بستر زمانه امروز رها کنیم، دچار انواع ابتذالها خواهیم شد ولی اگر به تعبیر خداوند متعال که در آخرین آیه سوره آلعمران میفرماید: «یا ایهاالذین آمنوا اصبروا و صابروا و رابطوا و اتقوا… لعلکم تفلحون»(۳)، صبر فردی، اجتماعی، و به تعبیر قرآن، التزام به «مصابره» و «رابطوا» داشته باشیم، میتوانیم از گزند این ابتذال در امان مانیم. «رابطوا» را چند گونه میتوان معنا کرد؛ یکی «رابطوا مع امامکم المنتظر». امام صادق علیهالسلام فرمودند رابطوا یعنی ارتباط با امام خود را قطع نکنید. معنای دیگر، این است که ارتباط اجتماعی بین خود را حفظ کنیم، یعنی روابط خانوادگی و اجتماعی در همه عرصهها هر روز رو به استحکام باشد.
یکی از مؤلفههای فرهنگ ابتذال، اختلاف، تشتت، شک و ایجاد ناهنجاریهای مختلف مبتنی بر اختلاف است ولی فرد منتظر به دنبال ایجاد اتحاد، اجتماع و همگرایی قلوب مؤمنین است و با اقسام منابع اختلافانگیز به مبارزه میپردازد، لذا خداوند متعال در قرآنکریم میفرماید: «رابطوا» یعنی با یکدیگر ارتباط برقرار کنید؛ چون اگر خلأیی بین ما به وجود بیاید، شیطان آن را پُر خواهد کرد.
پس ما باید خود را در برابر فرهنگ ابتذال، کاملاً تجهیز اخلاقی کنیم. این تجهیز از چند طریق قابل حصول است؛ از جمله صبر فردی، صبر جمعی، ارتباط با امامعصر(عج) و توسل و توجه به ساحت مقدس آقا. به همین خاطر، فرمودهاند ولو روزی یک سلام کوتاه به محضر امام داشته باشید؛ چراکه این باور ما را تقویت میکند.
صیانت از مرزهای دین
یکی از مصادیق «رابطوا»، صیانت از هویت دینی است. در آخر آیه فوق میفرماید: «واتقوا ا…»؛ تقوا به معنای صیانت از احکام الهی است و اینکه انسان در برابر احکام و اوامر و نواهی الهی، استقامت نشان دهد. چون فرهنگ ابتذال به دنبال شکستن مرزهای دین با ترویج انواع معاصی است. یکی از نشانههای آخرالزمانی، ساده و آسان شدن فعل گناه است. هرچه به دوران ظهور نزدیکتر شویم، گناهکردن آسانتر میشود؛ چون زمان جولان شیاطین و جلوههای شیطانی است. به همین خاطر در پایان آیه، خداوند متعال میفرماید: «واتقوا… لعلکم تفلحون»، فلاح به معنای رستگاری است. یعنی اگر ما به عنوان یک فرد منتظر، یکی از این چهار امر قرآنی (اصبروا و صابروا و رابطوا و اتقوا) را شناخته و به آن عمل کردیم، میتوانیم از «مفلحین» باشیم. یعنی کسانی که از تمام پیچ و خمها و مشکلات دوره آخرالزمانی نجات پیدا میکنند و به یک نوع رستگاری خواهند رسید.
در ادبیات عرب به کشاورز، «فلاح» اطلاق میشود؛ چون بذر را زیر خاک میکند و بالأخره آن بذر جوانه میزند. انسانها در دوره آخرالزمان نیز در صورت تبعیت از فرهنگ انتظار، شاهد شکوفا شدن جوانه انسانیت، ملکوت و عالم غیب در خود خواهندبود و میتوانند انسانهای رشید و تکاملیافتهای باشند ولی اگر اینگونه نباشد، در مسیر طوفان آخرالزمانی و انواع ابتلائات آن، دچار نوعی خودکشی یا فترتکشی خواهند شد و بر اساس طبیعت و هواهای نفسانی زندگی خواهندکرد.
ارزش انتظار از دریچه روایات
اگر ما به ارزش انتظار برسیم و روایات را تصدیق کنیم، این حالت در ما خیلی جدیتر میشود. در روایتی داریم که امام صادق علیهالصلاه و السلام میفرمایند: «المنتظر للثانیعشر کالشاهر صیفه بین یدی رسولالله یذب عنه: کسی که منتظر امام دوازدهم است، مانند کسی است که با شمشیر کشیدهای از جان رسولالله دفاع میکند».(۴)
یعنی در دوره آخرالزمان و غیبت، اصل اسلام در خطر میافتد و کسی که حالت انتظار مثبت و فعال داشته باشد، نهتنها از دین خود، قرآن و فرهنگ قرآنی دفاع میکند، بلکه از شخص رسولالله و اساس اسلام نیز دفاع مینماید. به تعبیر دقیقتر، اگر در فضای آخرالزمانی، از خودمان مراقبت کردیم که اسیر مؤلفهها، نشانهها و مختصات فرهنگ ابتذال نشویم، مورد محبت و عنایت مستقیم پیامبر اکرم(ص) خواهیم بود.
در روایتی دیگر، پیامبر اکرم(ص) میفرمایند: «من چقدر شوق دارم به دیدن برادران خود». اصحاب پیامبر اکرم، سؤال کردند: «مگر ما از اصحاب شما نیستیم؟» فرمودند: «چرا، شما اصحاب من هستید، ولی برادران من، افراد مؤمن آخرالزمانی هستند که در آن طوفانها و جریانات و التهابات دوره آخرالزمان، علاوه بر حفظ دیانت خود و خانوادهشان، فضا و هویت اجتماعی دین و قرآن را نیز حفاظت میکنند.»
همچنین در روایتی از انتظار به عنوان «افضلالعباده» و «افضلالاعمال» یاد شدهاست. چون اگر انسان روح انتظار را از دست بدهد، همه چیز را میبازد و حتی ممکن است دیگر در نمازخواندن، روزهگرفتن و امربه معروف و نهی از منکر هم موفقیتی نداشته باشد؛ لذا از انتظار به عنوان افضل اعمال و افضل عبادات یاد شدهاست. بیتردید این کار، از یک جهت، بسیار دشوار بوده و این مراقبت باید به صورت خیلی جدی در ما شکل بگیرد.
وظایف منتظر
یک فرد منتظر در آخرالزمان، وظایفی دارد. اولین و مهمترین وظیفه، این است که در مسائل آخرالزمانی، انواع التهابات و امواج فتنهها و بلاها از جمله فرهنگ ابتذال ذوب نشود. این یک نوع حفاظت و صیانت فردی جدی است. به تعبیر قرآن: «یا ایها الذین آمنوا علیکم انفسکم»(۵). ما باید یک مراقبت جدی از هویت دینی و اخلاقی خود داشته باشیم.
وظیفه دیگر شخص منتظر، توجه به خانه و خانواده است. در روایات متعدد آمده در دوره آخرالزمان، خانواده دستخوش آسیب میشود. چنانکه در تجارب روزمره و مطالعات میدانی نیز شاهد بروز آسیبهایی در روابط زن و شوهر، فرزندان و والدین هستیم. در چنین شرایطی، یکی از وظایف منتظران واقعی این است که به ابتذال خانوادگی مبتلا نشوند و سنگر خانه و خانواده به عنوان یک نهاد مقدس، همیشه قابل احترام باشد.
وجه دیگر، وظایف اجتماعی شخص منتظر است. اگر ما نگاه جهانی نداشته باشیم، منتظر واقعی نخواهیم بود. آیتا… «جوادی آملی» میفرمایند: «ما یک تفکر جمکرانی داریم، یک تفکر جهانی». تفکر جمکرانی به این معناست که فقط به عبادت فکر کنیم کار تمام میشود، ولی تفکر جهانی این است که ضمن توسل و ادای «ایاک نعبد و ایاک نستعین»، خواندن دعای ندبه و توجه به ساحت مقدس امام عصر علیهالسلام، بدانیم در دوران غیبت، به تعبیر حضرت امام(ره) هیچ وظیفهای از وظایف ما تعطیل نیست. به همین خاطر یک عنصر منتظر، یک عنصر فعال اجتماعی است. در روایت داریم که فرد منتظر در بحث هدایت مردم باید جای خالی امام(ره) را در حد ظرفیتهای خود پُر کند، لذا فرمودند: «دوران غیبت، دوره یتیمی شیعیان ماست». در روایتی دیگر از امامحسن عسکری(ع) آمده: « أَشَدُّ مِنْ یُتْمِ الْیَتِیمِ الَّذِی انْقَطَعَ عَنْ أُمِّهِ وَ أَبِیهِ یُتْمُ یَتِیمٍ انْقَطَعَ عَنْ إِمَامِهِ وَ »، سختتر از کسی که از پدر و مادر جدا و یتیم شده، کسی است که از امام خود دور افتاده و جدا شدهاست.(۶)
الآن دوره یتیمی تمام شیعیان و بلکه همه بشریت است و در این دوره یتیمی، ما به حد مقدور خود باید کفالت کنیم؛ یعنی وظایف امام را نسبت به شیعه بر عهده بگیریم. در هر یک از مسائل و مشکلات اقتصادی، اخلاقی، اعتقادی و… باید به اندازه توان و ظرفیت خود، خلأ وجود امام را بهنوعی جبران کنیم تا در دوران رجعت، آقا ما را مورد عنایت قرار دهد. به عبارتی، هر فردی به سرباز ذخیره امام زمان علیهالصلاه و السلام تبدیل میشود؛ چون در دوران غیبت تلاش خود را کرده و امتحان خویش را پس دادهاست. از اینرو، امام در دوران غیبت، او را برای دوران ظهور نشان میکند. اینکه ما در دعای «عهد» امام زمان علیهالصلاهوالسلام میخوانیم: « اللّهُمَّ إِنْ حالَ بَیْنِی وَبَیْنَهُ الْمَوْتُ الَّذِی جَعَلْتَهُ عَلَىٰ عِبادِکَ حَتْماً مَقْضِیّاً فَأَخْرِجْنِی مِنْ قَبْرِی»، اشاره به همین آمادگی انسان منتظر دارد؛ یعنی انسان مهیا و آماده به رکاب امام عصر علیهالسلام که غیبت امام، او را از وظایفش غافل نکرده و به مقدار مقدور خود در دوران غیبت تلاش نموده، جای خالی امام را پر کرده، نسبت به شیعیان محبت ورزیده و از هویت اجتماعی آن حفاظت و صیانت نمودهاست. چنین فردی که یک فرد ممتحن برای امام شد، وقتی حضرت ظهور کنند، اجازه حضور در رکاب خودشان را به او میدهند؛ « فَأَخْرِجْنِی مِنْ قَبْرِی مُؤْتَزِراً کَفَنِی، شاهِراً سَیْفِی، مُجَرِّداً قَناتِی، مُلَبِّیاً دَعْوَهَ الدَّاعِی فِی الْحاضِرِ وَالْبادِی.»
انشاءا… خداوند متعال به همه ما توفیق بدهد، یک منتظر واقعی صادق و خالص باشیم، وظایف یک منتظر را بشناسیم، و به عنوان یک فعال، هم در زندگی فردی و خانوادگی و هم در عرصه اجتماعی، مجاهدانه حرکت کنیم و بتوانیم در دوران ظهور هم از خادمین آستان مقدس حضرت آقا بقیهالله باشیم.
پینوشت:
- حدیث قدسی «قَالَ اَلنَّبِیُّ صَلَّى اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: یَقُولُ اَللَّهُ (عَزَّ وَ جَلَّ): «لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ حِصْنِی، مَنْ دَخَلَهُ أَمِنَ مِنْ عَذَابِی». أمالی (للطوسی)، ج۱، ص۲۷۹.
- عیون أخبار الرضا علیهالسلام،ج۲ ، ص۱۳۶.
- سوره آلعمران، آیه۲۰۰.
- علامه مجلسی، بحار، ج ۵۲، ص ۱۴۶.
- سوره مائده، آیه ۱۰۵.
- الاحتجاج طبرسی، ج۱ ، ص۱۶.
دیدگاهتان را بنویسید